Συναισθήματα: δύναμη ή αδυναμία?

Της Χαράς Ζήκα*

Ο εγκέφαλός μας είναι ένα όργανο που ζυγίζει περίπου ενάμισι κιλό και αποτελείται από εκατό δισεκατομμύρια νευρικά κύτταρα τα οποία ήδη έχουν σχηματιστεί μέχρι τη γέννηση. Πάντα απασχολούσε τους επιστήμονες πώς λειτουργεί αυτή πολύπλοκη μάζα νευρικών κυττάρων όταν σκεπτόμαστε, όταν φανταζόμαστε ή όταν αισθανόμαστε. Σήμερα θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι ένας τέλειος βιολογικός ηλεκτρονικός υπολογιστής!

Τα τελευταία χρόνια αναπτύχθηκαν μέθοδοι απεικόνισης του εγκεφάλου που βοήθησαν να χαρτογραφηθούν  τα...

 συγκινησιακά κέντρα του εγκεφάλου, για παράδειγμα αυτά που σχετίζονται με την οργή ή τη θλίψη, με το μίσος ή την αγάπη. Μπορούμε τώρα να κατανοήσουμε γιατί άτομα με υψηλό δείκτη νοημοσύνης αποτυγχάνουν στη ζωή τους ενώ άτομα με μέτριο δείκτη παρουσιάζουν απρόσμενη  επιτυχία. Συνήθως τα άτομα που αποτυγχάνουν δεν είναι σε θέση να ελέγξουν τα συναισθήματά τους, δεν έχουν αυτοέλεγχο και αυτοσυγκράτηση ή τους λείπει η ενσυναίσθηση, δηλαδή η ικανότητα να αντιλαμβάνονται σωστά τα συναισθήματα των άλλων.

Τα συναισθήματα και οι επιθυμίες μας καθορίζουν τις σκέψεις, επομένως και τις πράξεις μας. Έτσι, η κοινωνία υποχρεώθηκε να επιβάλει από τα έξω κανόνες με στόχο να καθυποτάξει την πλημμυρίδα της συναισθηματικής περίσσειας που ξεχείλιζε τόσο αβίαστα από μέσα, όπως αναφέρει ο Φρόιντ στο έργο του με τίτλο Ο Πολιτισμός Πηγή Δυστυχίας.

Όλα τα συναισθήματα είναι στην ουσία μια στρατηγική αντιμετώπισης των καταστάσεων και των γεγονότων και κάθε συναίσθημα έχει ένα μοναδικό ρόλο. Έτσι όταν βιώνουμε θυμό οι παλμοί της καρδιάς αυξάνονται, εκκρίνεται αδρεναλίνη που κάνει ικανό το σώμα για έντονη δραστηριότητα. Όταν βιώνουμε θλίψη λόγω της απώλειας αγαπημένου προσώπου αλλάζει η βιοχημεία του εγκεφάλου, έχουμε λιγότερη ενεργητικότητα και αποζητούμε λίγη απομόνωση. Αυτό βοηθά να συνειδητοποιήσουμε το γεγονός και τις συνέπειές του και να σχεδιάσουμε ένα νέο ξεκίνημα. Αντίθετα όταν βιώνουμε ευτυχία απελευθερώνονται άλλες χημικές ουσίες με αποτέλεσμα να νιώθουμε όμορφα, ήρεμα και γεμάτοι ενθουσιασμό για την επίτευξη των στόχων μας.

Σε βιολογικό επίπεδο τα συναισθήματα αποτελούν θεμελιώδη μηχανισμό και για την επιβίωσή μας. Τα «κέντρα ευφορίας» που υπάρχουν στον εγκέφαλό μας, δηλαδή ένα σύνολο νευρικών κυττάρων, μας «ανταμείβουν» εκκρίνοντας ουσίες (π.χ. ντοπαμίνη και ενδορφίνες) που μας κάνουν νιώθουμε ευχαρίστηση ακόμη και ηδονή. Αυτό είναι ένας ευφυέστατο σύστημα που δημιουργήθηκε από τους μηχανισμούς της εξέλιξης προκειμένου να τραφούν, να ζευγαρώσουν και να αναπαραχθούν τα διάφορα είδη. Ο οργασμός αποτελεί το δώρο της φύσης για το χρόνο που χάθηκε, την ενέργεια που ξοδεύτηκε και την κούραση από τη δραστηριότητα για την κατάκτηση του συντρόφου.

Η ανικανότητα κάποιων ατόμων να νιώσουν ευχαρίστηση ονομάζεται ανηδονία. Τα άτομα αυτά δε νιώθουν ευχαρίστηση από καμία δραστηριότητα όσο αρεστή κι αν φαίνεται στους υπόλοιπους. Αποτελεί χαρακτηριστικό σύμπτωμα των καταθλιπτικών αλλά και άλλων ψυχικών διαταραχών.

Τα συναισθήματά μας είναι μια τεράστια, ανεξάντλητη δύναμη μέσα μας. Όμως θα πρέπει να μάθουμε να τα ελέγχουμε ώστε να μη φθάνουν στην υπερβολή ούτε να καθυποτάσσουν τη λογική σκέψη γιατί τότε γίνονται αδυναμία. Ο τρόπος έκφρασης των συναισθημάτων την κατάλληλη στιγμή και με τον κατάλληλο τρόπο καθορίζουν αποφασιστικά την υγεία των διαπροσωπικών μας σχέσεων. Ωστόσο είναι ωραίο που διαφέρει στον καθένα μας η ένταση των συναισθημάτων αλλά και ο τρόπος που τα εκφράζουμε, αφού δεν επιτυγχάνεται αρμονική μελωδία όταν όλα τα όργανα παίζουν την ίδια νότα.   

Απόσπασμα από το βιβλίο «Έρωτας, Χημεία & Σεξ»-Εκδόσεις Ιανός

*Η Χαρά Ζήκα είναι χημικός, Δρ Φαρμακευτικής Α.Π.Θ. και εργάζεται ως επιστημονικός συνεργάτης στο ΑΤΕΙ Θεσσαλονίκης. Διδάσκει Χημεία και Βιοχημεία. Πέρασε πρώτη στο τμήμα Χημείας και αποφοίτησε με το μεγαλύτερο βαθμό στη Σχολή Θετικών Επιστημών. Κατά τη διάρκεια των σπουδών της έλαβε πολλές υποτροφίες και αργότερα για την ερευνητική της εργασία βραβεύτηκε σε διεθνές συνέδριο. Επιπρόσθετη ερευνητική εμπειρία απέκτησε στην Αμερική, Γερμανία, Σλοβακία και Σλοβενία. Εδώ και αρκετά χρόνια αρθογραφεί σε διάφορες εφημερίδες, ενώ σε αρκετές έχει μόνιμη στήλη με τίτλο «Η Χημεία της Χαράς».  Επίσης κάνει ραδιοφωνικές και τηλεοπτικές εκπομπές με θέματα ερωτικών σχέσεων και ψυχολογία της θετικής σκέψης. Είναι πρόεδρος του Συλλόγου φίλων της Επιστήμης και του Πολιτισμού-ΟΛΚΟΣ καθώς και της ομάδας μπάσκετ ΟΛΚΟΣ.

Μπορείτε να επικοινωνείτε μαζί της στην ηλεκτρονική διεύθυνση: xarazika@yahoo.com ή στο facebook: Xara Zika Β, στο blog:  xarazika.blogspot ή να ακούτε τη ραδιοφωνική εκπομπή της κάθε Σάββατο στις 12:00 στο Arena fm 89,4.